نقش بانکرینگ در توسعه اقتصاد دریامحور ایران
طبق آخرین آمار استاتیستا (Statista) که در اکتبر ۲۰۲۳ منتشرشده است، نزدیک به ۸۰ درصد محصولات تجارتی در جهان توسط کشتیها حمل میشوند. این صنعت از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۱ رشد چشمگیری داشته است، به طوری که حجم محمولههای حملشده توسط کشتیها بیش از دو برابر شده است و از ۴ به ۱۱ میلیارد تن رسیده است. طبق این آمار بین سالهای ۲۰۱۳ و ۲۰۲۱ نیز ظرفیت ناوگان تجاری جهان ۴۳ درصد رشد داشته است. به همین دلیل تقاضای جهانی برای بندرگاههای جهانی افزایش داشته و توجههای زیادی را به سوخترسانی به ناوگان دریایی یا صنعت «بانکرینیگ» جلب کرده است.
از آنجایی که اشتغال و درآمدزایی، زمینهساز برای سرمایهگذاری، جلوگیری از مهاجرت ساکنان مناطق مجری طرح، ارتقای اعتبار و امنیت بینالمللی منطقه بانکرکننده به دلیل رفتوآمد زیاد کشتیها و جلوگیری از قاچاق نفت و گاز و فرآوردهها از مزایای این صنعت است، بنابراین کشورهای زیادی به دنبال توسعه بانکرینگ در بنادر خود هستند.
اگرچه ۴۰۰ بندر ویژه بانکرینگ در دنیا فعالیت دارند، سنگاپور با ۵۰ میلیون متریک تن، بزرگترین بندر بانکرکننده جهان، پس از آن بندر فجیره با ۲۴ میلیون متریک تن، مهمترین بانکرکننده خلیج فارس و جایگاه دوم جهان، روتردام با ۱۰ میلیون و ۵۰۰ هزار متریک تن، سومین بندر بانکرکننده، هنگکنگ با ۷ میلیون و ۴۰۰ هزار متریک تن چهارمین و بندر آنتورپ بلژیک با ۶ میلیون و ۳۰۰ هزار متریک تن در رتبه پنجم جهان قراردارند.
وضعیت ایران در بازار منطقه
در منطقه خلیج فارس به عنوان یکی از مناطق استراتژیک مورد توجه در دنیا، رقابت شدیدی برای اجرای عملیات سوخترسانی به کشتیها برقرار است. از طرفی افزایش استفاده از سوختهای فسیلی در جهان، منطقه خاورمیانه را به یکی از مناطق مهم و کلیدی برای تأمین انرژی در دنیا تبدیل کرده است؛ به طوری که سالانه حدود ۱۲۰۰۰ کشتی اقیانوسپیما برای سوختگیری وارد خلیج فارس میشوند. از طرفی نزدیک بودن بنادر جنوبی ایران به آبراۀ بینالمللی کشتیهایِ عبوری در خلیج فارس و دریای عمان، عبور سالانه بیش از 50 هزار فروند کشتی از تنگه هرمز، تولید حدود 24 میلیون تن نفتکوره در کشور و امکان بهرهگیری از نفتکوره و گازوئیل برخی کشورهای همسایه با اهداف سوخترسانی دریایی، از جمله فرصتهای موجود برای توسعه صنعت بانکرینگ ایران است.
در حال حاضر مجوز بانکرینگ توسط سازمان بنادر و دریانوردی صادر میشود، ضمن آن که تأسیسات زیربنایی را هم تهیه میکنیم، لایروبیها را انجام میدهیم، احداث مخازن توسط بخش خصوصی انجام میشود.
ظرفیتهای متمایز قشم برای انتقال سوخت
موقعیت ویژه و اقتصادی جزیره قشم و مزیتهای مختلف آن ازجمله نزدیکی 130 مایلی نسبت به فجیره، یکی از مناسبترین شرایط را برای رقابت با رقبا و کسب سهم بازار بیشتر بانکرینگ در منطقه فراهم میسازد. از طرفی وجود زیرساختهای بندری، مخازن و خدمات گمرکی، مشرف بودن به تنگه هرمز و مجرای ورودی به خلیج فارس و دریای عمان، بزرگترین جزیره خلیج فارس که به دلیل مجاورت با اقیانوس هند، وجود منابع نفت و گاز و واحدهای پتروشیمی و پالایشگاهی و تجهیزات فراساحلی، برخورداری از تسهیلات بندری برای کشتیهای بزرگ (در رده پاناماکس) و همچنین قرارگیری در نقطهای کلیدی از کریدور ترانزیتی شمال – جنوب، دسترسی به کریدور پروازهای بینالمللی شرق – غرب و تسهیلات بندری قشم را به یکی از استراتژیکترین جزایر ایران برای توسعه صنعت بانکرینگ تبدیلکرده است.
از سوی دیگر با توجه به طرح توسعه این پروژه در بخش ساحلی و فراساحلی، در آینده نزدیک با هدف افزایش ارائه سوخت به خطوط بزرگ کشتیرانی دنیا، پروژههای مختلف برای تبدیلشدن قشم به هاب سوخترسانی در خلیج فارس و دریای عمان از مهمترین برنامههای کشور است؛ از جمله:
۷ بهمن ۱۳۹۵ | افتتاح پروژه سلخ
پروژه بانکرینگ سلخ در منطقه جنوبی قشم واقع در سلخ، با سهم 60 درصدی کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران، 25 درصد منطقه آزاد قشم و 15 درصد شرکت ملی نفتکش ایران در بهمن ماه ۱۳۹۵ احداث شد. این پروژه با هدف رشد ظرفیت، فعالیت از 100 هزار تن، 500 هزار تن و در نهایت تا ظرفیت 750 هزار تن برنامهریزی شده است.
پروژه بانکرینگ سلخ دارای دو موجشکن است که موجشکن اصلی به طول 1650 متر بوده که در فاز اول 1200 متر از آن ساخته شد. همچنین موجشکن دوم طول 600 متری دارد که 400 متر آن در فاز اول تکمیل شد. با تکمیل موجشکن اصلی و فرعی، حوضچۀ آرامشی برای پهلوگیری کشتیها ایجاد خواهد شد. همچنین این پروژه دارای دو اسکله در کنار موجشکن اصلی و پنج اسکله در بخش پسکرانۀ حوضچۀ آرامش است که شامل دو اسکله 10 هزار تنی و 35 هزار تنی میشود.
۲۹ دی ۱۴۰۱ | انجام نخستین بانکرینگ سوخت کم سولفور به کشتیهای عبوری به روش S.T.S (کشتی به کشتی)
در این عملیات دریایی بانکرینگ، ۲ هزار و ۴۷۷ تُن سوخترسانی در حوضچه بندر بهمن، جزیره قشم انجام شد. از همینروی فعال کردن صنعت بانکرینگ در این جزیره به صورت جدی از سوی سازمان منطقه آزاد قشم دنبال میشود تا علاوهبر تبدیل قشم به هاب بانکرینگ، سهم کشور از چرخه مالی ۲۰ میلیارد دلاری این صنعت در خلیج فارس نیز تأمین شود.
در انجام نخستین عملیات بانکرینگ، نمایندگان سازمان منطقه آزاد قشم، اداره بنادر و دریانوردی، اداره استاندارد و سایر دستگاههای متولّی حضور داشتند.
۲۷ اسفند ۱۴۰۱ | آغاز عملیات سوخت رسانی به کشتیهای عبوری (بانکرینگ)
مجموعه بانکرینگ سلخ، شامل مجموعه ذخیرهسازی با ظرفیت ۵۲۶۰۰ تن و مجموعه بندر نفتی با یک پست اسکله با ظرفیت ۱۰ هزار تن برای پهلودهی کشتیها و با اعتباری نزدیک به ۶۰ میلیون دلار، راهاندازی شد تا در آستانه سال ۱۴۰۲ به بهرهبرداری کامل برسد.
همچنین ظرفیتهای ۱۰ و ۳۰ و ۵۰ هزار تنی در بندر نفتی سلخ برای افزایش عملیات سوخترسانی تا ۷۵۰ هزار تن در سال در مرحله اول، و در نهایت تا ۴ میلیون تن در سال، در نظر گرفته شد. در این برنامه با هدف تکمیل زنجیره عملیات بانکرینگ و تولید سوخت کم سولفور، طبق استانداردهای کنوانسیون حفاظت از محیط زیست دریایی مجوزهای لازم برای احداث یک واحد سولفورزدایی با سرمایهگذاری بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون دلار را صادر شده است.
مسیر توسعه بانکرینگ ایران
بررسیهای یکی از مقالات دوماهنامه بازرگانی در سال ۱۴۰۰ نشان میدهد، ۶ عامل مؤثر بر صنعت بانکرینگ در ایران به ترتیب شامل موارد زیر میشود:
1- زیرساختهای نرمافزاری و سختافزاری بندر:
- کارایی معاملات
- تجهیزات بندری
- تسهیلات بندری
- مدیریت بندر
- زیرساختهای انتقال در بندر و دسترسی کشتیهای بزرگ
2 – تأمین و عرضه پایدار سوخت:
- کیفیت سوخت
- زمان انتظار دسترسی به بندر برای پهلوگیری کشتیهای بزرگ
- دسترسی خطوط تغذیه به سایر بنادر
- قرارگیری در محل تردد انبوه خطوط کشتیرانی
3 – بهای ارائه خدمات با قیمت رقابتی:
- قیمت سوخت و تعرفههای بندری
4 – تأمین و عرضه سایر خدمات جانبی:
- مقدار عرضه خدمات جانبی و تنوع عرضه خدمات جانبی
5 – قوانین و مقررات :
- شاخصهای موانع گمرکی و قوانین و مقررات ملی مرتبط با صنعت بانکرینگ
6 – مزیتهای جغرافیایی بندر:
- شرایط آبو هوای بندر
- سهولت دسترسی به بندر
- نزدیکی به منابع تأمین سوخت
- نزدیکی به بازارهای مقصد
از طرف دیگر برخی کارشناسان حوزه انرژی معتقدند، عدم تولّیگری صنعت بانکرینگ توسط هیچ یک از نهادهای کشور، عدم اختصاص سوخت کافی به شرکتهای بانکرینگ توسط امور بینالملل شرکت ملی نفت و عدم تولید سوخت گوگرد پایین با استانداردهای دریایی، از موانع اصلی این صنعت در ایران هستند. موانعی که باعث شده استقبال بخش خصوصی از فعالیت در صنعت بانکرینگ کم باشد. به طوری که سهم کشور از بازار حدود 30 میلیون تنی بانکرینگ سوخت و خدمات جانبی، سهم حداقلی به میزان یک میلیون تن است. اهمیت این صنعت آنجا مشخص میشود که ایران در سال 1401 حدود 14 میلیون تن صادرات نفتکوره داشته است که اگر تنها نیمی از آن به حوزه بانکرینگ و تأمین سوخت کشتیها تعلق بگیرد، بانکرینگ نسبت به صادرات حدود۲ میلیارد دلار ارزش فزوده سودآوری دارد.
همچنین با توجه به اصل قوانین سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) و کنوانسیون مارپول که از اول ژانویه 2020 برای استفاده از سوخت با سولفور کمتر از ۰.۵درصد لازم الاجرا شده است، به نظر میرسد علیرغم ماده ۶۲ برنامه هفتم توسعه، ظرفیت کشور برای رقابت منطقهای در آینده کافی نباشد. با توجه به پتانسیلهای منطقۀ آزاد قشم، حذف موانع، بهبود قوانین و تقویت امکانات موجود مهمترین ابزارهای تسهیل و توسعه این صنعت هستند.
صحنه ای از بانکرینگ کشتی ها در قشم
