علی اکبر عنایتی
آقای دکتر علیاکبر عنایتی عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، از اولین اساتید صنعت چوب در ایران و از اساتید برتر دانشگاه تهران، اینطور نقل میکند: در دهه ۶۰ که من در دانشگاه گرگان صنایع چوب و کاغذسازی تدریس میکردم، تعدادی از فارغ التحصیلان ما که عضو جهاد سازندگی بودند در مناطق محلی از جمله در جنوب ایران جذب شدند. یک روز از بندرعباس نامهای دریافت کردم به اسم آقای کاظمی که بعدها مدرک دکتریاش را در خارج از ایران گرفت؛ با این عنوان که «آیا میشود در لنجسازی جایگزینی از میان چوبهای بومی برای چوبهای وارداتی داشت، که قیمتشان تقریباً 10 برابر چوبهای داخلی است؟» چرا که آن زمان از مالزی و بیشتر از تایلند و اندونزی چوب وارد کشور میشد. به این دلیل که مقاومت طبیعیشان خوب بود اما قیمتشان هم بالا بود.
آن زمان چون تحقیق خاصی در این رابطه انجام نشده بود، تنها راهحلی که به نظرم رسید، انجام یک کار تطبیقی بود. در این روش، در مورد چوبها براساس یکی از ویژگیهای آن که جرم مخصوص یا دانسیته آنهاست و بقیه ویژگیها، به خصوص ویژگیهای مکانیکی چوب، یک رابطه خطی دقیقی به دست بیاوریم. پس با استفاده از نام علمی چوبهایی که در صنعت لنجسازی استفاده شده، با کمک منابعی که در اختیار داشتم، اطلّاعات مورد نیاز مثل جرم مخصوص و ویژگیهای مکانیکی و فیزیکیشان را به دست آوردم تا در نهایت ویژگیهای چوبهایی نزدیک به چوبهای وارداتی را پیدا و یک گزارش برایشان ارسال کردم؛ در این گزارش دقیقاً بیان شده بود چوبهای داخلی که در گروه چوب خارجی با ویژگیهای مشابه قرارگرفته است میتواند جایگزین آن چوب شود.
در نهایت برایشان مشخص کردیم به جای چوب خارجی از کدام چوبهای داخلی میتوانند استفاده کنند. نتایج این پژوهش به لنجسازان جنوبی منتقل شد تا جایگزین مناسبی برای ساخت لنجهایشان داشته باشند.
جهادسازندگی پیشرو در تحول لنج سازی
خوشبختانه آن سالها چون جهاد سازندگی عملکرد خوبی داشت و مورد استقبال مردم قرار داشت، این نوع پیشنهادها میتوانست به نتیجه برسد.
در ادامه این بررسی نشستی در شمال ایران با حضور مدیر کل بهرهبرداری سازمان جنگلها، دانشگاه تهران و سازمان پژوهشها و عدهای از مسؤلین تشکلهای لنجسازی برگزار شد .در این نشست نتایج بررسی ارائه شد. نماینده سازمان از آنها به طور جدی خواست که به جای واردات چوبهای با قیمت بالا از چوبهایی که بهشان معرفی شده استفاده کنند، چون قرار است که واردات چوبهای خارجی ممنوع شود و این اتفاق نیز افتاد. منتهی هر وضعیت جدیدی که پیش میآید یک مقاومتی از سمت مصرفکنندگان که با شرایط جدید آشنا نیستند، نشان داده میشد. در این مورد چون لنجسازان با چوبهای داخلی آشنا نبودند، مقاومت میکردند. بعد از چند سال که مجدداً به اتفاق همین مجموعه از آنجا بازدید داشتیم خوشبختانه تا درصد زیادی از چوبهای داخلی استفاده میشد.
چرا که آن زمان، قیمت چوبهای وارداتی چندین برابر چوبهای داخلی بود. چوبهای داخلی مترمکعبی 10 تا 30 هزار تومان قیمت داشت، در حالی که برای چوبهای خارجی بین ۹۰ تا ۲۱۰ هزار تومان بابت هر متر مکعب باید هزینه میشد. اختلاف قیمتی که همچنان در بازار چوب به قوّت خود باقی است.
منتهی چون هر وضعیت جدیدی که پیش میآید یک مقاومتی از سمت مصرفکنندگانی که آشنا نیستند، پیش میآید. آنها که برای سالها با گونهی خاصی از چوب کار کردهبودند و تمام مراحل برش تا استفاده از آنها، دستشان آمده بود که چگونه مصرفش کنند، تغییر رویه برایشان سخت بود. به همین علت با این چوبهای جدید که در بعضی موارد بهتر از چوبهای وارداتی بودند، مقاومت میکردند.
انتخاب درست چوب، عامل مهم در کاهش هزینه
مدت کوتاهی بعد، در سال ۱۳۷۰ اولین سمینار لنجسازی در جزیره قشم با پشتیبانی سازمان منطقه آزاد قشم و چند دانشگاه و پژوهشگاه برگزار شد. با توجه به اهیمت موضوع افرادی از دانشگاه، سازمانهای پژوهشی، سازمان جنگلها و سازمان منطقه آزاد قشم در آن سمینار حضور داشتند. از بنده هم خواستند در این رابطه مقالهای ارائه دهم. بهترین موضوعی که میتوانست نتیجه کاربردی داشته باشد، بررسی دوام طبیعی چوبهای داخلی قابل استفاده برای لنجسازی بود. در این راستا اطلاعاتی از دریای خزر با عنوان دما، شوری و نوسانات سطح آب دریای خزر، انتشارات دانشگاه تهران ، سال 1350 و خلیج فارس به لحاظ دما و شوری آب و بطور همزمان اطلاعات مربوط به نرمتنان دریایی مخرب چوب، در دریای خزر و خلیج فارس از طریق سازمان تحقیقات شیلات ایران تهیه شد تا ببینیم آیا اساساً با توجه به دو فاکتور دما و شوری آب که با هم متفاوت هستند، این موجودات دریایی که در منابع علمی به آن اشاره شده، میتوانند به چوب حمله کنند یا نه؟
قبل از هر چیز این را تأکید کنم که آنچه از قدیم در مورد چوب و ویژگیهایش اسم بردهاند، یکی این بود که اگر چوب کاملاً خشک یا کاملاً مرطوب (یعنی نزدیک 100 درصد رطوبت یا بیشتر داشته باشد) باشد، سالهای سال میتوانند بدون خسارت باقی بماند.
درباره سایر عواملی که میتواند به چوب آسیب وارد کند، چون شرایط زیستی این موجودات بسته به دما، شوری و اکسیژن آن آب میتواند حضور یا عدم حضور آنها را رقم بزند، بنابراین در پی جستجوی منابعی بودم که هم از سازمان تحقیقات شیلات ایران که آن زمان در دست جهاد سازندگی بود، کمک گرفتم و هم از طریق یکی از همکاران دیگر به اطلاعات دما و شوری خلیج فارس و دریای عمان دست پیداکردم.
همچنین با پیگیری منابع علمی دیگر، گزارشی در اختیارم قرار گرفت که در سال 50، توسط اساتید دانشگاه تهران منتشر شده بود؛ این گزارش نشان میداد، در دریایی خزر دمای آب بین 10 تا 27 درجه نوسان دارد و میزان نمک 12 تا 13 در 1000 است. خود این نشان میدهد که موجوداتی که به دما و شوری بیشتر از این احتیاج دارند، نمیتوانند در آن شرایط زیست کنند.
آنچه که جسته و گریخته در منابع علمی ذکر شده یا اگر از فعّالان در کشتیهای صیادی بپرسیم به ما میگویند، از موجوداتی نام میبرند که فقط میخواهند روی سطح چوب مستقر شوند ولی هیچ تغذیهای از چوب ندارند. بنابراین هیچ ضرورتی ندارد ما نگران باشیم. ممکن است ظاهر کشتی را دچار مشکل بکند، اما از نظر سلامت چوب اهمیتی ندارد.
در سال 91 هم که یکی دیگر از همکاران هیئت علمی روی دریای خزر کار کرد، نتایجی که به دست آورد با نتایج مقاله ما مشابهت داشت. چرا که موجوداتی که در دریا زندگی میکنند دو نوع هستند، یا از چوب تغذیه میکنند یا فقط روی چوب مستقر میشوند. ما خوشبختانه در دریای خزر از نوعی داریم که فقط روی چوب زندگی میکند؛ شاید تنها چند مورد پوسیدگیهای قارچی دیده شده باشد.
بنابراین در دریای خزر اگر هم ما ببینیم حد فاصل، بین آب و هوایی که بخشی از کشتی و در سطح قرار میگیرد در آن قسمتها مشاهده کنیم و یا آنهایی باشند که در داخل آب به بدنه لنج یا قایق صیادی میچسبند.
در منطقه خلیج فارس و دریای عمان نیز با همین شرایط مواجه هستیم. با توجه به اطلاعات دریافتی از سازمان تحقیقات شیلات، سال 1370 مشخص شد که در تابستان دمای آبهای جنوب بین 18 تا 37 درجه سانتیگراد و شوری آن بین 35 تا 43 در 1000 است. همین اطلاعات نشان داد در این آبها هم نرمتنان یا سختپوستان دریایی که میتوانند به چوب خسارت برسانند، وجود ندارند.
در سالهای 80 ، 81 و 87 هم تعدادی از پژوهشگران طی بررسیهای خود به نتایج مشابه بررسی من دست یافتند.
دانش چوب، حافظ صنعت لنج سازی
با توجه به نکاتی که درباره ویژگیهای چوب به دست آورده بودم، برای من اهمیت داشت که بدانم چوبهای داخلی توصیه شده، دوام طبیعی مناسبی در برابر نرمتنان دریایی دارند؟ چون از تولیدکنندگان لنج به خصوص در جنوب ایران میشنیدم که چوبهای داخلی مقاومت آن چوبهای خارجی را ندارند و توسط عوامل مخرب دریایی مورد حمله قرار میگیرند.
متأسفانه بعضی از همکاران من و یا کسانی که در عمل از این تجهیزات استفاده میکنند، اینطورفکر میکنند که اگر این موجودات بر روی سطح چوب میچسبند در بحث حفاظت چوب توجهشان به این موضوع جلب میشود که باید حتماً از یک ماده شیمیایی سمی برای این چوبها استفاده کنیم که این موجودات نتوانند در چوب مستقر شوند و یا حتی از آن برای زیستن استفاده بکنند.
در صورتی که در منابع علمی مربوط به بحث حفاظت چوب هرمی وجود دارد که به ما تأکید میکند اولین کار اساسی در حفاظت چوب، استفاده از چوب با دوام است که این اقدام در قاعده هرم قراردارد چون ما در انواع چوبها چه در خارج چه در ایران چوبهایی داریم که مواد سمی در آنها تشکیل میشود. به مرور زمان، بیشتر در ناحیه مرکزی چوب و یا بعضی در نزدیکی پوست مستقرمیشوند. اینها سمهای طبیعی هستند که به آنها مواد استخراجی میگویند. و خود به خود در مقابل این موجودات مقاومت میکنند.
پس قدم اول این است که ما از چوبهای با دوام برای ساخت لنج استفاده کنیم. در ایران متأسفانه تعداد چوبهای صنعتی با دوام زیاد نیست، اگر بخواهیم از این چوبها برای لنجسازی استفاده کنیم، راه حل بعدی این است که با توجه به دمای آب منطقه تصمیم بگیریم. به عنوان مثال همانطور که گفته شد در دریای عمان و خلیج فارس یا آبهایی که دور جزایر ما را گرفتهاند و دمایی بین 18 تا 37 درجه دارند، اگر از یک نوع ماده شیمیایی به نام «کرئوزورت» استفاده کنیم، در اثر گرمای آب شستشو و وارد آب میشود و باعث به خطر افتادن همه موجودات دریایی میشود، بعد از چند سال از چوب خارج میشود. در صورتی که وقتی از مواد حفاظتی مناسب استفاده شود، این ماده ضمن تثبیت پایدار در چوب، طول عمر چوب را 5 تا 10 برابر زیاد میکند.
در دریای خزر که آب سرد است، موجوداتی که به چوب خسارت میزنند وجود ندارند و فقط چسبندههای به سطح چوب وجود دارند؛ بنابراین اگر لازم بود شاید بتوانیم کرئوزورت که از فرآوردههای ذغالسنگ است، استفاده بکنیم. البته از آنجا که با حل شدنشان در آب (به ویژه آبهای گرم که بیشتر و زودتر حل میشود)، برای آب و موجودات دریایی آلودگی برای آب ایجاد میکند، عموماً توصیه نمیشود؛ ولی در شرایطی که ناچار باشیم این قابل استفاده است.
بنابراین برای صیادان ما و کسانی که در حوزه لنجسازی یا از لنجها استفاده میکنند و حتی برای لنجهای تفریحی جای نگرانی نیست؛ چرا که به راحتی میتوانیم از چوبهای داخلی خودمان برای این سازهها، چه کشتی باشد و چه ابنیههای آبی، استفاده کنیم.
نکته مهم در صنعت لنجسازی وجود این دانش نیست، بلکه عدم استفاده از این دانش در صنعت است. گزارشی از شبکه مستند پخش شد که نشان داد هنوز آمادهسازی و محافظت لنجها با روشهای قدیمی انجام میشود؛ مثلاً هنوز برای حفاظت از روغن کوسه استفاده میشود که فتیلههایی که آغشته به روغن یا چربی کوسه میشود را به درزها میزدند. در حالی که با تکنولوژیهای جدید و استفاده از دانش موجود علاوه بر کاهش ضعفهای موجود در شیوههای سنتی میتوان به حفاظت از این صنعت در حال فراموشی، کمک کرد.
مراسم بادبان کشی شهر تاریخی لافت
