قشم، بهشتی برای فیلم سازی
قشم، به عنوان جزیرهای با مساحت حدود ۱۵۰۰ کیلومترمربع تقریباً دو برابر بزرگتر از کشور بحرین، به بزرگترین جزیره ایران و خلیج فارس تبدیل شده است. جزیره قشم نخستین ژئوپارک خاورمیانه است که از سال 1385 به عضویت شبکه جهانی ژئوپارکهای تحت حمایت یونسکو درآمده است و به دلیل وجود منابع طبیعی فراوان و ساختارهای زمینشناختیِ استثنائی و نیز تنوع سایتهای موجود، به یکی از بهترین مکانهای ایران برای فیلمبرداری فیلم، سریال و مستند تبدیل شده است. قشم را از هر منظر که نگاه کنید، مکانی دارد که در آن بتوان اثری رئال (به دلیل مسائل فرهنگی و وجود فضای شهری)، سورئال (به دلیل وجود مکانهایی همچون درّه ستارگان) و یا حتی مستند (به دلیل وجود محیط زیست خاص و آداب و آیینهای منحصربهفرد) را ساخت و مردم و منتقدان را به سینماها کشاند.
تنوع مکانی و آب و هوایی
یکی از پتانسیلهای منحصر به فرد جزیره، مکانهای متنوع آن است. از بیابان تا دریا، از مناطق شهری تا جنگلهای حرا، از بندرگاه تا خانههای لوکس ویلایی در قشم وجود دارد و دست کارگردان را برای انتخاب مکان باز میگذارد. اگرچه قشم، محل زندگی بسیاری از جنوبیها میباشد ولی آنقدر وسعت دارد که مناطق بکر آن توانستهاند به همان صورت بمانند. بنابراین گروه کارگردانی یک فیلم یا سریال میتوانند در عرض چند دقیقه به یک فضای کاملاً بیابانی، کاملاً کوهستانی، شهری و مدرن و یا سرسبز و جنگلی برسند. به این ترتیب شاید ساخت یک فیلم در قشم در نگاه اول گرانقیمت به نظر برسد، امّا اگر دستاندرکاران فیلمساز با این منطقه به خوبی آشنا باشند، متوجّه میشوند که هزینههای فیلمسازی در این جزیره از بسیاری از جهات، به مراتب پایینتر و بهصرفهتر از پایتخت و یا حتی شهرهای شمالی کشور است.
اولین شواهد تاریخی پرورش ماهی و آبزیان تا پرورش در دنیای مدرن
اولین شواهد از پرورش ماهی به قبل از ۱۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح در چین برمیگردد. در اروپا نیز آبزیپروری برای اولینبار در روم باستان آغاز شد. رومیها که عاشق صید دریایی و صدفهای تازه بودند، مزارع صدف ایجاد کردند. ماهیها و سختپوستان صیدشده نیز جهت تازه ماندن تا زمان مصرف در استخری نگهداری میشدند.
پرورش صدف در قرن سیزدهم ابداع شد و این تکنیک تا دهه ۱۹۶۰ تا حد زیادی بدون تغییر باقی ماند. پرورش ماهی آب شیرین نیز در دوره رنسانس توسعه بیشتری یافت. در آن دوران چندین رساله دراینباره منتشر شد که جزئیاتی در مورد تکنیکهای ساخت و مدیریت استخر، انتخاب گونهها برای آبزیپروران، بیماریها و رژیم غذایی آنها را ارائه میکرد.
پرورش مصنوعی ماهی در آلمان در دوران رنسانس ابداع شد، اما تا قرن نوزدهم و عصر صنعتیشدن توجه زیادی به آن نشد. سپس آلودگی باعث کاهش جمعیت ماهیها شد و سدها و کانالهای آبیاری مسیرهای مهاجرت برخی گونهها مانند ماهی آزاد را مسدود کرد. برای مبارزه با این کاهش چشمگیر، تحقیقات پرورش مصنوعی روی پرورش ماهی قزلآلا متمرکز شد و محققان موفق شدند بر تمام مراحل این فرایند، از لقاح گرفته تا رهاسازی ماهی در طبیعت تسلط پیدا کنند.
در اواخر دهه ۱۹۵۰، ابداع غذای دانهبندی شده مصنوعی، انقلابی در پرورش ماهی ایجاد کرد که تا آن زمان برای تغذیه ماهیها به محصولات کشاورزی و دامداری (مانند گوشت خام) متکی بود. در طول دهه ۱۹۷۰، آبزیپروری گونههای دریایی به لطف مصالح ساختمانی جدید، سبکتر، مستحکمتر و استفاده از قفسهای شناور بهجای حوضچههای آب شور شیشهای و چدنی گرانقیمت، احیا شد.
جذابیت های فرهنگی قشم برای استفاده در فیلم ها
فیلمبرداری در قشم را از چهار منظر میتوان بررسی کرد: نخست، نشان دادن تنوع فرهنگی یک منطقه از ایران به ایرانیان و غیرایرانیان؛ دوم، تأثیر آن بر جذب توریست؛ سوم، تأثیر بر اقتصاد محلی در زمان حضور گروه فیلمبرداری و چهارم، تأثیر بر پویایی سینما، با توجه به اینکه لوکیشن تا چه اندازه بکر و تازه یا تا چه اندازه استفاده شده است.
قشم از هر اندازه که مهاجران دیگر شهرهای کشور برای کسب و کار به آن رفته باشند، همچنان لباس، موسیقی، فرهنگ، زبان و لهجه و خوراک مخصوص و منحصر به فرد خود را حفظ کرده و به همین دلایل یک مکان بکر محسوب میشود. هنوز هم میتوان مردم محلی را یافت که با دشداشههای عربی یا بُرقع و چادرهای رنگارنگ رفت و آمد میکنند، به گویش محلی با یکدیگر حرف میزنند، همچون یک خواهر یا برادر خونی، گردشگران را در آغوش میکشند و آنها را به خوردن حواری دعوت میکنند. البّته اینکه یک کارگردان یا اساساً قصه فیلم بخواهد به این تنوع اشاره و از آن استفاده کند، موضوع دیگری است، امّا به طور کلی این جزیره قابلیتهایی را دارد که دیگر مناطق ایران ندارد.
قشم، انتخابی برای جذب توریست
رفت و آمد به قشم اگرچه برای پایتختنشینان هزینه دارد، امّا همچنان نسبت به کیش ارزانتر به حساب میآید و مکانهای دیدنیتری نسبت به کیش دارد. پاساژها و طبیعت قشم، آن را به دیدنیترین جزیره ایران تبدیل کرده. در حال حاضر اگرچه شبکههای اجتماعی مونوپولی معرفی و تبلیغ جذابیتهای تماشایی قشم را در دست گرفتهاند امّا پیش از این، بار معرفی شهرهای دیدنی ایران بر دوش فیلمها و مستندها بود. پایاننامهای که در سال 2017 در زمینه «تأثیرات صنعت فیلمسازی بر توریسم» در دانشگاه مدول وین انجام شد، نشان میدهد این تأثیر آنچنان بالاست که گاهی شهرها با هجوم بیش از حد گردشگران و تخریب اماکن تاریخی یا تخریب طبیعت مواجه میشوند!
این پایاننامه، تغییر رفتار بر اساس پیشینه فرهنگی، اقتصادی، سیاسی را در گذر زمان الگو قرار داده و سپس بررسی کرده که فیلمها یکی از عوامل مهمی هستند که به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر رفتارهای ما در طول یک سفر تأثیر میگذارند. البّته این پایاننامه به موضوع نیت مسافران از سفر نیز میپردازد و آن را هم در شیوه رفتاری گردشگران لحاظ میکند امّا به طور کلی چون سینما یک رسانه مؤثر و تبلیغاتی است، عوامل فیلمساز باید نسبت به تصویری که میخواهند به مخاطب القا کنند وسواس به خرج دهند و پیامدهای زیستمحیطی و اجتماعی جذب توریست را نیز در نظر بگیرند.
آثار شاخص تولید شده در قشم
یکی از برجستهترین آثار مستند تولید شده در قشم، مستند “باد زار” به کارگردانی ناصر تقوایی است. این مستند که در سال ۱۳۴۸ در سفری به بندر لنگه و قشم ساخته شد، نگاهی واقعگرایانه و جستجوگرانه به مراسمی فراواقعی دارد. اطلاعات زیادی درباره منشأ این مراسم در دسترس نیست، اما به نظر میرسد که باورهای مرتبط با بادهای زار از حبشه به سرزمینهای اسلامی منتقل شده و به عنوان نوعی مراسم درمانی مورد استفاده قرار میگیرد.
جالبتر از همه اینکه، کارگردان باهوشی همچون بابک نبیزاده در «اقیانوس پشت پنجره» با انتخاب قشم به عنوان لوکیشن اصلی، دقیقاً به اهمیت و پتانسیلهای موجود صنعت گردشگری جزیره پرداخته و همین موضوع را پیرنگ اصلی قصه قرار داده است. خوشبختانه در سالهای اخیر خود جوانان قشمی به ساخت فیلمهای کوتاه و مستند با توجه پتانسیل خوب جزیره قشم پرداختند که میتوان به آثار اصغر بشارتی اشاره کرد که جوایز زیادی در جشنوارههای داخلی و خارجی کسب کرده است.
یکی از قدیمیترین آثار سینمایی که به صورت ویژه به بحث محیط زیست قشم پرداخته فیلم «زاد بوم» به کارگردانی ابوالحسن داوودی بوده که در سال 1387 ساخته شده و توانست جوایز بسیاری در جشنواره فیلم فجر کسب کند. شاخصترین فیلم سینمایی که با درام و قصه جذاب توانست نگاهی متفاوت به جزیره قشم داشته باشد فیلم «اژدها وارد میشود» به کارگردانی مانی حقیقی بوده که نماینده ایران در بخش مسابقه جشنواره فیلم برلین در سال 2016 و نامزد چهار جایزه از سیوچهارمین جشنواره فیلم فجر شده.
شاید تنها ژانری که کمترین توجه به آن شده، ژانر کودک و نوجوان است که با وجود لوکیشنهای بکر پتانسیل ویژهای برای ساخت فیلمهای سینمایی برای کودکان سرزمینمان دارد. در این زمینه میتوان به فیلم سینمایی «سندباد و سارا» به کارگردانی غلامرضا آزادی اشاره کرد که در یک فضای فانتزی و برگرفته از داستان «سندباد» توانست مورد توجه کودکان شود.
در زمینه آثار تلویزیونی که یکی از جذابترین و کاملترین رسانهای است که مخاطبانش طیفی گسترده از افراد را در بر میگیرد، میتوان به سریال «میکائیل» و «پایتخت2» به کارگردانی سیروس مقدم اشاره کرد و همچین سریال «سلمان فارسی» به کارگردانی داوود میرباقری که تقریباً نیم بیشتری از فیلم را درون قشم فیلمبرداری کرده و همچنان تولید فیلمبرداری ادامه دارد، یکی از شاخصترین سریالهای تلوزیونی محسوب میشوند. قطعاً کارگردانان زیادی وجود دارند که آثار خود را با توجّه به ظرفیت بالای جزیره در قشم ساختهاند که شاید به دلیل نبود اطلاعات و منابع کافی نام آنها برده نشد.
حرف آخر
حرف آخر اینکه هنرمندان خوب توانستند از پس معرفی جاذبههای فرهنگی و اقتصادی و اجتماعی قشم برآیند و از داشتههای مادی و معنوی آن به سود مردم و صنعت سینما استفاده کنند. امّا نکتهای که حائز اهمیت است نقش حمایت مادی و معنوی مسئولین جزیره قشم و سازمان منطقه آزاد قشم از فیلمسازان است که خوشبختانه در سالهای اخیر شاهد حمایتهای آنان بودیم، امّا برای نگهداشت فرهنگ و آداب و رسوم این منطقه نیازمند تدوین یک برنامه بلند مدت است که با استفاده از هنرمندان خود جزیره امکانپذیر است.
ما همچنان امیدواریم برای روزهایی روشنتر و موفقیتهایی بیشتر برای فیلمسازان جوانی که دغدغهمند به حفظ و نگهداشت آداب و رسوم ایران، فیلمهای خود را در دل بافت بومی مناطق ایران میسازند.
