لنجسازی، هنری در مقابل صنعت؟
رنج لنجها، غصه امروز و دیروز نیست؛از زمانی که پای لنجهای فایبرگلاس به صنعت دریانوردی باز شد، کهنهلنجهایی که میراث ۳۰۰۰ سالهاند دلآزار مسئولان خواهان توسعه صنعت کشتیرانی شدند. آنطور که شواهد نشان میدهد، ثبت جهانی لنجسازی بهعنوان هشتمین میراث ناملموس ایران و حتی حضورش در میان «عناصر نیازمند پاسداری فوری یونسکو» هم نتوانست سپر دفاعی قابلی باشد و زمستان ۱۳۹۹ به سردترین زمستان تاریخ برای لنجسازی ایران تبدیل شد؛ زمانی که دست قانون برای امحای لنجها دراز و دولت وقت، پیگیر تصویب و اجرای آن شد.
در حال حاضر در بندر کنگ، روستای گوران و شهر لافت همچنین کنارک در استان سیستان و بلوچستان تولید کنندگان لنج چوبی وجود دارند اما به دلیل نداشتن سفارش ساخت به کار تعمیرات مشغول هستند.
مراحل ساخت لنج چوبی
چالش های یک مصوبه
جستجوی اخبار نشان میدهد که اعلام تصویب طرح امحای لنجها در مهر ماه ۱۴۰۰ واکنشهای زیادی بههمراه داشت؛ وزیر میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی و رئیس ایکوم ایران در نامههایی درخواست تغییر و اصلاح این مصوبه را داشتند و نشستهایی هم با سازمان بنادر برگزار شد. شاید تنها نتیجه بلندشدن این صدای اعتراض، آن بود که در توجیه بگویند منظور از امحا، معدومکردن نبوده و هدف این بوده که این شناورهای چوبی برای گردشگری استفاده شوند. منظور تصمیمگیرندگان هر چه بوده، بار حقوقی کلمات دست را برای مجریان به اندازه قانون باز میگذارد. از طرفی نبود برنامههای حمایتی لازم برای حفاظت از لنجهای بهگلنشسته هم جای خالی سؤالبرانگیزی است.
از مهمترین دلایلی که برای این تصمیم در رسانهها بارها بیان شده، هزینه تعمیرات لنج چوبی است که هر سه ماه یک بار، نیاز به تعمیرات بدنه بهویژه در بخشهای زیرآبی دارند. از طرف دیگر نفوذ آب، امکان اشتعال و چالش ردیابی لنجهای چوبی بهظاهر دغدغههایی بود که صنعت کشتیرانی را از لنجهای چوبی محروم کرد. توضیحات طرفداران طرح امحای لنجهای چوبی نشان میدهد وارداتیبودن چوبهای لنجهای سنتی از کشورهای آسیای شرقی و آفریقایی نیز چالش جدی دیگری است. حتی در برخی گفتهها، بهانه این جدیت و پیگیری را به گردن حوصله تنگ نسل جدید برای نگهداری و تعمیرات مرتب لنجها انداختهاند. آنطور که از نظراتشان پیداست، به نظر میرسد گذشتگان بهاشتباه چنین میراثی را برایمان باقی گذاشتهاند.
مراحل تکمیل ساخت لنج چوبی
توجه دولت ها به حفظ و احیای لنج سازی
در کشورهای حاشیه خلیجفارس مثل دبی، امارات، بحرین و کویت، شناورهای فلزی حق ورود به کانال اصلی خور دبی و خور جبل علی و خور مینا راشد را ندارند. فقط لنجهای سنتی میتوانند به آنجا بروند، چون گردشگری این کشورها وابسته به همین لنجهاست. حتی در این مناطق اسکلهها هم سنتی هستند، چراکه میخواهند قالب سنتیشان را برای جذب گردشگر حفظ کنند.
در جنوب ترکیه و شهرهایی مانند بُدروم، کشتیهای چوبی قدیمی زیادی در اسکلههای این شهر دیده میشود که به آنها «گولت» گفته میشود. گولتها بهلحاظ امکانات رفاهی و ایمنی بازسازی شدهاند. این شناورها برنامههای نیم تا چندروزه برای گردشگران دارند. دولت استرالیا هم از سال ۱۹۹۴، یعنی نزدیک به ۳۰ سال است که با برگزاری فستیوالی ۲سالانه برای قایقهای چوبی، نهتنها به کسب درآمد پرداخته، بلکه افراد بسیاری را هر ساله به این زمینه علاقهمند میکند.
عیب آن جمله بگفتی، هنرش نیز بگو
حتی اگر این را بپذیریم که در همه دنیا، استفاده از لنجهای چوبی برای مقاصد تجاری دیگر رایج نیست، اما همچنان حذف یا کمرنگکردن چنین عنصری بهراحتی ممکن نیست؛ عنصری که جنبههای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی زیادی در میان بومیان به آن گره خورده است.
دانش سنتی مرتبط با لنج شامل مهارتهای مختلفی میشود. برخی از آنها به حوزه دریانوردی نزدیکاند، مانند مهارتها و اصطلاحات دریانوردی و ناوبری و پیشبینی وضعیت آبوهوا. علاوه بر اینها، دانش سنتی لنجسازی شامل مهارتهای ساخت کشتی چوبی، ادبیات شفاهی، هنرهای نمایشی و فستیوالها نیز میشود. این دانش بهصورت سنتی از پدر به پسر منتقل میشود و ماهیتی ضمنی دارد.
از طرف دیگر آمار دفاتر ثبت کشتیهای استانهای جنوبی نشان میدهد که بیش از ۷۰ درصد این لنجها قابلاستفادهاند و تنها کمتر از ۱۰ درصد آنها غیرقابلاستفاده است.
همه این موارد منجر شد تا پس از انتشار طرح امحای لنجها، مرکز پژوهشهای مجلس در راستای حفاظت بیشتر از این هنر جهانی و برای کاهش آسیبهای احتمالی، پیشنهادهایی ارائه کند. توجه به اشتغال ملوانان، استفاده از سامانههای نظارتی، استفاده از مشوقهای جایگزین بهجای معافیتهای مرسوم، استانداردسازی، تعریف مؤلفههای لازم برای ایمنسازی و نظارت بر حسن انجام این موارد توسط سازمان بنادر و دریانوردی، ثبت کلیه لنجهای خلیجفارس با همکاری مالکین آنها در فهرست آثار ملی (بدون هیچ تأثیری در مالکیت آنها)، و ارائه خدمات کارشناسی، فنی و علمی برای مرمت و حفاظت از این آثار بهصورت رایگان، از مهمترین راهکارهای پیشنهادی در گزارش منتشرشده بوده است.
مورد دیگری که برای حفظ این میراث توسط مرکز پژوهشهای مجلس پیشنهاد شد، راهاندازی موزه میراث ناملموس لنجهای خلیجفارس با هدف توسعه، کسب و نمایش دانش ضمنی و عینی مرتبط بود که در کنار آن کارگاههای ساختوساز و احیای لنج در این موزه بهصورت عملیاتی فعال شود تا بازدیدکنندگان امکان مشارکت و مشاهده رویدادها و آئینهای مربوطه را داشته باشند؛ بهطوریکه در تمامی این مراحل، مالکان لنجها از درآمدزایی و سودآوری موزه استفاده کنند.
به نظر میرسد دانش و قانون دو بازویی است که میتواند شرایط موجود لنجسازی را تغییر جدی دهد؛ عواملی که باعث شدند پای صحبتهای دو نفر از کسانی بنشینیم که در سالهای گذشته تلاشهای مؤثری برای کمک به این صنعت داشتهاند.
استفاده از قایق های چوبی در گردشگری در سواحل دبی
