در مصاحبه با معین راستین
معین راستین، متولد ۱۳۶۸ است و دوره کارشناسی، رشته اقتصاد کشاورزی و کارشناسی ارشد رشته مدیریت بازرگانی و بازاریابی خوانده است. او متولد رودان در هرمزگان است و از شرکتی دانش بنیان به نام زیست پالایشگاه«ریز جلبک قشم» برای ما صحبت خواهد کرد.
تولید صنعتی ریزجلبکها
ریزجلبکها، جلبکهای مفیدی هستند که میتوانند در شرایط سخت زنده بمانند و با سرعت رشد کنند. آنها برای رشد نیاز به نور، آب، ترکیبات غذایی و محیط مناسب دارند و طیف وسیعی از دما، شوری، pH، نور را تحمل میکنند و به صورت مستقل یا همزیست زندگی میکنند.
ریزجلبکها در بین موجودات فتوسنتزکننده، مسئول تولید درصد زیادی از مواد اولیۀ طبیعت هستند. تنوع زیادی در رنگدانه، مواد ذخیرهای حاصل از فتوسنتز، ساختار دیوارهی سلولی، چربی، روغن، هیدروکربن و مواد زیستی دارند و این ترکیبات در تولید مواد غذایی با ارزش برای انسان، مکمل غذایی برای حیوانات و آبزیان، سوخت زیستی، ترکیبات شیمیایی صنعتی و داروها کاربرد دارند.
ریزجلبکها همه آمینواسیدهای ضروری را میسازند. غلظت بالای آمینواسیدهای آزاد و قابل جذب، ویژگی دیگر پروتئینهای ریزجلبکهاست. زیستتوده ریزجلبکها حاوی همه ویتامینها و عناصر حیاتی مورد نیاز بدن است. ریزجلبکها تولیدکننده مواد فعّال زیستی با اثر درمانی ضد سرطان، آنتی بیوتیک، ضد ویروس و ضد التهاب است و به این ترتیب تولید آنها در مقیاس صنعتی در جهان از اهمیت ویژهای برخوردار است.
در حال حاضر اهمیت ریز جلبکها در بحث غذایی است، البته این صنعت در کشور ما یک صنعت کاملاً نوپایی است. به دلیل ماده مؤثری که هر کدام از این گونهها میتوانند داشته باشند، نقش تغذیهای دارند و بعضی از آنها بیشتر خواص درمانی دارند، بعضیها خواص غذایی، بعضی دیگر حتی خواص دارویی و در غذای انسان، آبزیان، خوراک دام و طیور و حتی کودهای زیستی و کشاورزی هم کاربرد دارند. این محصول قبل از این صد در صد وارداتی بوده است. الان نیز حجم عمدهای که در بازار موجود است، وارداتی است. در حال حاضر تمرکزمان را روی بحث خواص غذا و کاربرد آرایشی بهداشتی این جلبکها گذاشتهایم.
ریز جلبک ها تولید کننده مواد فعال زیستی با اثر درمانی ضد سرطان، آنتی بیوتیک، ضد ویروس و ضد التهاب هستند.
شروعی برای تولید ریزجلبک در قشم
شرکت زیست پالایشگاه ریز جلبک قشم در سال ۱۳۹۳ تأسیس شده و کارخانه آن از سال ۹۴در منطقه غرب جزیره قشم در بخش حرا و محدوده روستای دوستکو که برخی دوست کوهه میخوانند شروع به احداث کرده است. این روستا، آخرین روستای ساحل جنوبی قشم در غرب جزیره است.
بنده از سال ۹۷ است که مدیرعامل شدهام. شرکت ما در حوزه بیوتکنولوژی با موضوع احداث شرکت طبق اساسنامه در تجزیه، تولید و پرورش انواع گونههای ریز جلبک و فراوردههای مرتبط با آن است و سال ۹۸ هم وارد فاز صنعتی شدهایم. پروانه بهرهبرداری صنعتی از صنایع قشم اخذ کردیم و از سال 1400 هم پروانه بهداشتی غذایی و آرایشی بهداشتی گرفتیم. یعنی همان سیب سلامتی که اداره غذا، دارو و استاندارد میدهد.
در حال حاضر نیز سایتمان در حال توسعه است. تمرکز سایت ما بر گونههای ریز جلبک «اسپیرولینا»است. بیشترین حجم تولید در اینگونه، بعد از آن هماتوکوکوس و کلورلا است. برای جلبک دونالیلاهم یک طرح داشتیم که پایلوت آن اجرا شده و الان در حال توسعه است. یک طرح توسعه برای حوضچههای خاکی داریم که فکر میکنم امسال به کشت کامل آن برسیم.
وضعیت تولید ریزجلبک ها در ایران
شرکتهای دیگر نیز در نقاط مختلف،تولید ریزجلبک دارند. در بوشهر و آذربایجان و استانهای مرکزی و شمالی هم تولید میشوند. ولی اسپیرولینا خاصیت گرما دوستی دارد. چون جلبکها اساساً مثل گیاهان فتوسنتز میکنند. برای همین بهترین اقلیم گرما دوستی که بیشترین آفتاب و هوای تقریباً ثابتی هم برای کشتشان دارد، جنوب است.این مزیت، مزیت اقلیم جنوب مخصوص قشم نیز هست که برای این کار بسیار مناسب است. جلبکهایی که در جنوب تولید میشوند مرغوبیت بسیار بالاتری نسبت به جلبکهایی دارند که در فضای بسته یا گلخانهای تولید میشوند. آنها از لحاظ ماده مؤثر و کیفیت به مراتب ضعیفتر هستند.
جلبک های تولید شده در مناطق گرمسیر همچون قشم در مقایسه با مناطق دیگر از کیفیت بالاتری برخوردارند
اهمیت موقعیت جغرافیایی و سرمایه های انسانی در تولید ریزجلبک
جزیره قشم جزو مناطق آزاد برای ورود به سرزمین اصلی است و اینجا را سرزمین غیر اصلی میگویند و برای ورود به سرزمین اصلی ما گمرک داریم. این میتواند یک فرصت برای ما باشد. البته یک مقدار ما اوایل بر سر ورود مواد اولیه مسئله داشتیم. چون ما مواد اولیه خارجی نداریم. یعنی همه چیز، سویه، بذر و محصولی که تولید میکنیم، کاملاً بومیسازی شده است. ما الان صنعتیسازی تولیدگونههای داخلی خلیج فارس را در دستور کارمان داریم و برای همین چشماندازی که برای آینده در قشم داریم این است که بتوانیم در بحث صادرات راحتتر کار بکنیم. البّته در حال حاضر هدفمان بازار داخلی است و چون هنوز واردات انجام میشود بازار داخلی خیلی جا دارد و اشباع نشده است؛ روی بازار داخلی کار میکنیم. انشاءالله بتوانیم با طرحهای توسعهای که خواهیم داشت در آینده از مزیت منطقه آزاد بودن آن برای بحث صادرات استفاده کنیم.
از مزایای قشم، منطقه آزاد بودن آن است. البته منطقهای که ما داریم در غرب جزیره منطقهای محروم و کمتر توسعهیافته است. به دلیل اینکه رسیدگی به این قسمت جزیره نسبت به آن سمت که خود شهر قشم است به مراتب کمتر است. زیرساختها خیلی ضعیفتر است. ما یک ضررهایی هم بابت این موضوع میدهیم اما تحمل میکنیم و به آینده امیدواریم.
رشته جلبک در بحث آبزیان و زیستشناسی دریا تعریف میشود. در دانشگاه هم خیلی کم جلبکها آکادمیک تدریس یا آموزش داده میشود. بنابراین ما مجبور هستیم به نفرات دوباره آموزش دهیم. یعنی نفراتی که از زیستشناسی دریا، میکروبیولوژی و شیمی میآیند دوباره در محیط ما آموزش داده میشوند، بعد به کار گرفته میشوند. و این افراد با حداقل مدرک کارشناسی در منطقه موجود هستند. یعنی ما در همکاران خودمان از بومیان منطقه استفاده میکنیم.
ما دو تیپ کار داریم، یک تیپ از کارهایمان برای افرادی است که کارشناس و مسئول بخشها هستند. یکسری نیرو هم داریم که دربخش عمومی و در کارهای یدی هستند. جالب این است که ما را اغلب با مزارع میگو مقایسه میکنندکه آنها سنتیتر هستند. در حال حاضرما حدود ۴۲ تا ۴۳ نفر نیروی استخدامی تماموقت داریم که همهشان مردم بومی قشم هستند و ما شاید از 43 نفر ۳ تا ۴ نفر غیر بومی داشته باشیم، یا اینکه از خود استان هرمزگان باشند.
سختی کار ریزجلبک ها، علت ناآشنایی با آنها
جلبکها تقریباً ناشناخته هستند و معرفیکردنشان و متقاعدسازی برای فروش، بخشی از کار ما است که کار را نسبت به سایر محصولات که در بازار هست، مانند میگو یا سایر محصولات آبزیپروری سختتر کرده است. ولی ما الان در قشم مزارع میگو و پرورش ماهی داریم که مشتریهای ثابت ما هستند و برای حوضچههای پرورششان از محصولات ما استفاده میکنند. ما چون عضو پارک زیست فناوری خلیج فارس قشم هم هستیم، همکارانی که در خود پارک هستند هم از محصولات ما استفاده میکنند. یک بخش از مشتریانمان خود شرکتهای همکاری هستند که در پارک با هم هستیم.
به لحاظ اداری و اخذ مجوزات، معرفی کردن ریزجلبکهاخیلی هزینهبر بود و ما توانستیم اینکار را انجام دهیم. یک بخش مجوزهای مربوط به خود سازمان غذا-دارو بود و ما تقریباً ۲ سال پیگیر گرفتن مجوز غذایی بودیم، چون دستورالعمل صدور استاندارد برای جلبکها وجود نداشت. یعنی ما خودمان به عنوان ارائهکننده توانستیم مشورت بدهیم تا این دستورالعمل برای اولینبار ایجاد شود.
یکسری از تستها هم بود که کیت تشخیصی برای سنجششان در بعضی آیتمهای غذا-دارو وجود نداشت. ما یک آیتم سم میکروسیستین که باید برای محصولمان سنجیده میشد هم داریم که در کشور اصلاً کیت آن نبود و ظاهراً لوازم اندازهگیریاش را هم نداشتند. با پیگیریهایی که از طرف معاونت علمی ریاستجمهوری و ستاد زیستفناوری انجام شد، نمونه محصول ما با هزینه شرکت به خارج از کشور ارسال شد، آزمایشات روی آن انجام شد و برگشت و محصول مورد تأیید قرار گرفت.
از لحاظ فرهنگی اما به لطف خدا چون مردمان اینجا کلا ً شغلشان آبزیپروری است و در زمینه صید و صیادی فعالیت میکنند، این را هم به عنوان یک بخش از آن پذیرفتهاند و مشکلی، حداقل در تولید نداریم.
خاطرات، لذتهای تولید صنعتی در مناطق گرمسیر
ما حدوداً 3-4 سال، بخش تحقیق و توسعهمان طول کشید تا اینکه از سال 94 تا 98 به تولید صنعتی رسیدیم. در این سالها آزمون و خطاهای زیادی داشتیم،بابت تولیدهای حداقلی که الان داریم. آن زمان به تولیدهای 100-200 کیلویی که میرسیدیم، جشن برگزار میکردیم. اینجا شهر و بازار ندارد که همکاران ما سرگرم باشند، ما خودمان در شرکتمان همۀ امکانات رفاهی را داریم و مناسبتهای مختلف، نشستهایی داریم و جشنهایی میگیریم که از بهترین خاطرات من با همکاران به خصوص با همکاران بومی قشم در ارتباط با این جشنها میباشد.
خیلی اوقات به ما میگویند که در کار اولین بودن بسیار سخت است. چون که به عنوان اولین این کار را انجام میدهیم، سختیهای آن چند برابر است. از آن طرف هم لذتهای آن برای من چند برابر است که به عنوان اولین تولیدکننده یک محصول ایرانی را دراختیار مردم بگذاریم. ازاین بابت خیلی خوشحال هستیم.
البته در جنوب کار در محیط باز بسیار سخت است. همکارانمان خیلی سختکوش هستند که میتوانند این کارها را در محیط باز انجام دهند. امیدوارم از این فرصت استفاده شود تا محصولمان معرفی شود و حاصل زحماتی که انجام میشود، دیده شود. مردم هم واقعاً با فوایدی که محصول ما میتواند داشته باشد در سلامت و بهداشتشان، بتوانند از آن استفاده کنند.
در اینجا تابستان، رطوبت بالای 70-80 درصد و دمای بالای 45 درجه سانتیگراد را داریم. بچههای ما باید روزی سه بار دوش بگیرند تا بتوانند کار کنند. یک روزهایی رطوبت در اینجا تبدیل به مه میشود. یعنی افق دید را کمتر از 1-2 کیلومتر میکند. در چنین هوایی ما تولید میکنیم تا بتوانیم محصول ایمن، سالم و ایرانی برای مردم عزیزمان داشته باشیم.
منطقه آزاد و سیستم اداری قشم و کاهش دوگانگی ها در سال های اخیر
یکسری از ادارات هستند که دو تا متولی دارند. مثلاً در قشم دو تا اداره شیلات داریم. این ادارات دوگانه، یا اداره صنایع دوگانه پروسهها را طولانیتر کنند. ما یک گمرک منطقه آزاد داریم، یک گمرک ایران داریم، شیلات ایران و شیلات منطقه آزاد داریم، صنایع ایران و صنایع منطقه آزاد هم داریم. این دو تا بودن ادارات و متولیهایی که وجود دارند کارها را بیشتر و بروکراسی را زیاد میکند. یعنی هزینه و زمانی که باید برای اینها صرف شود بیشتر میشود.
خدا را شکر اوضاع بهتر شده است و مسئولین قول دادهاند این دوگانگی کمتر شود و مجوزهایی که منطقه آزاد صادر میکند در منطقه اصلی باید همان اعتبار را داشته باشند، این خیلی مهم است. اغلب این اعتبار را دارند. ولی یکسری هم هستند که اعتبارشان فقط برای قشم است. امیدواریم این دوگانگیها هرچه زودتر پایان یابد تا مسیر کارآفرینی به خصوص برای دانشبنیانها هموارتر شود.
