محیط زیست قشم، حفاظت مردمی و اقتصادی

در دنیا حدودا ۷ گونه لاک‌پشت دریایی داریم که جمعیت شان در خطر است. ۵ گونه اش به خلیج فارس وارد می‌شود که شامل لاک‌پشت زیتونی، لاک‌پشت سبز، لاک‌پشت عقابی، سرخ و چرمی است. لاک‌پشت چرمی بزرگترین لاک‌پشت دنیا از بین لاک‌پشت‌های دریایی است. لاک‌پشت سبز و عقابی در خلیج فارس، در سواحل مختلف تخم گذاری دارند.

در اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت اIUCN  یک لیست قرمز است که رده بندی جانوران بر مبنای خطری که در معرض آن هستند نوشته شده است. یکی مثلا LC هست، یعنی Least concern، کمترین نگرانی، یکی در خطر انقراض است یعنی in danger و یک اصطلاح داریم با عنوان critically in danger یعنی در بحران انقراض. گونه‌های لاک‌پشت عقابی در دنیا در بحران انقراض هستند.

یکی از عواملی که نه تنها لاک‌پشت‌های دریایی بلکه همه گونه‌های حیات وحش را در همه جای دنیا تهدید می‌کند در مرحله اول از بین رفتن زیستگاه است. برای لاک‌پشت‌های عقابی یکی از زیست گاه‌های مهم شان سواحل تخم گذاری شان و بعد محل‌هایی است که آن‌ها تغذیه می‌کنند. لاک‌پشت‌ها دو یا سه نقطه دارند که برایشان در زندگی مهم است و این دو سه نقطه یا به هم نزدیک هستند یا از هم فاصله دارند. یکی از آن‌ها محل‌های تخم گذاری شان است و یکی محل تغذیه شان است. امکان دارد این دو به هم نزدیک باشند یا از هم دور باشند.با تحقیقی که ما انجام دادیم در لاک‌پشت‌های پوزه عقابی (به انگلیسی می‌شود Hawksbill sea turtle منقارشان نسبت به بقیه کشیده تر است به سمت پایین) ساحل تخم گذاری آن‌ها جزیره قشم و هنگام است و جمعیت کوچکتری به جزیره لارک می‌روند ولی محل تغذیه شان یک جایی حد فاصل بین ایران و امارات در خلیج فارس است.

وقتی حفاظت از طریق جامعه محلی آغاز شد متوجه شدیم که جمعیت روباه‌ها در قشم به نسبت سرزمینی بیشتر است و راحت رویت می‌شوند. آن‌ها یکی از دلایل اصلی خورده شدن تخم بچه لاک‌پشت‌‌ها بودند. به همین دلیل و با توجه به گستردگی ساحل ما نیروها را به تعداد بیشتری مستقر کردیم و نیروهایمان وقتی لاک‌پشت برای تخم گذاری می‌آمد تخم‌ها را با ظرافت زیاد جمع می‌کردند تا از دست روباه‌ها و سگ‌های ولگرد نجات پیدا کنند. سال اول خیلی استرس داشتیم چون اولین کار ما بود و حساسیت سازمان حفاظت محیط زیست به شدت بالا گرفته بود. ما خیلی نگران بودیم از بابت جابجایی تخم لاک‌پشت‌ها و دست زدن به کار طبیعت ولی مجبور بودیم چون نیروی کم برای گستره ای زیاد داشتیم اما خوشبختانه بچه لاک‌پشت‌ها به دنیا آمدند.

هم زمان ما کتاب‌های مهم حوزه ی زیست شناسی لاک‌پشت‌ها را مطالعه می‌کردیم و فهمیدیم که از هر ۱۰۰ تخمی که لاک‌پشت‌ها می‌گذارند، 80% تخم نطفه دار است و معمولا 20% تخم‌ها نارس است و نطفه ندارند. ولی ما یاد گرفتیم که به همان روشی که خود لاک‌پشت تخم می‌گذارد، تخم‌های نارس و رسیده را با هم  در لانه چال کنیم تا روند طبیعی حفظ شود.

نکته ی جالب این که از آن 80% تخم که نطفه دارد، معمولا در طبیعت 60-80% نرخ موفقیت  زادآوری آن‌ها است ولی نرخ زادآوری که ما در جزیره قشم داشتیم از همان سال ۸۱ تاکنون بین ۷۸ تا ۸۰٪است.

سال اول پروژه حفاظتی بود و از سال دوم یک بخش اکوتوریسم هم برای آن راه انداختیم، برای آنکه مهم ترین عامل برای حفاظت آموزش و بالا بردن آگاهی مردم است. من آن زمان از آقای دره شوری پرسیدم چرا مردم این تخم‌ها را استفاده می‌کنند، این گونه در حال انقراض است. ایشان نکته جالبی گفتند که:«تو رفتی دو کلاس درس خواندی آمدی فکر می‌کنی یک چیزی بلدی اما کی تا حالا به این مردم آموزش داده؟ کی تا حالا گفته این گونه در خطر انقراض است؟» جالب اینجا بود که مردم محلی هم از همان روز اول شروع به همکاری کردند. خیلی پیش آمده بود که نیروهای ما نرسیده بودند، لاک‌پشت در حال تخم گذاری بود و مردم محلی تخم‌ها را در قابلمه جمع می‌کردند و می‌آوردند به سایت تحویل می‌دادند. با جلو رفتن پروژه خانم‌ها هم آمدند و می‌گفتند موضوع به این مهمی اتفاق می‌افتد ما هم می‌خواهیم در پروژه محافظت مشارکت کنیم. اینجا خانم پروین دره شوری، به خانم‌ها صنایع دستی را آموزش دادند و آرام آرام طرح لاک‌پشت‌ها را وارد صنایع دستی جزیره خصوصا روستای شیب دراز کردند.