تاریخچه کوتاه حفاظت از جنگل های مانگرو قشمگر

بعضی از تهدیدهای جنگل مانگرو مستقیم است،مثل برداشت سرشاخه که داخل اکوسیستم است. وقتی ساز‌وکار‌های اجتماعی را روی این تهدیدها فعال کنیم و اقتصاد طبیعت‌محور وابسته به مانگرو فعال شود، در طول زمان خودش کنترل می‌شود. مثل برداشت سرشاخه؛ درجایی که اقتصاد گردشگری فعال است، برداشت سرشاخه کم می‌شود. یا مثلاً شترهای سرگردان تهدید بودند، خود جامعه محلی مدیریت کردند، چون الان جنگل حرا را یک سرمایه برای جامعه محلی می‌دانند؛ هر چیزی که بخواهد این سرمایه را کم کند، با آن مقابله می‌کنند.

مردم حتی تردد بیش از حد شناورهای بزرگ را کنترل می‌کنند؛ چون آنجا مسیری هست که لنج هم عبور می‌کند. لنج‌ها در بعضی از بندرها مثل خمیر یا لافت پهلو می‌گیرند و اگر ریزش روغن داشته باشند به مشکل بر می‌خوریم. اصولاً کشتی‌های بزرگ در بندرهای بزرگ سیستمی دارند که این روغن‌ها را می‌گیرند و در مخزنی جمع می‌کنند، ولی برای لنج‌ها کسی به این مورد توجه نمی‌کند. در قشم جامعه محلی حواسش هست این روغن در رویشگاه تخلیه نشود. اگر یک لنج روغن بریزد، سازمان محیط‌زیست و سازمان بنادر که ناظر است متوجه نمی‌شود کدام لنج بوده، ولی جامعه محلی متوجه است مربوط به چه کسی است و جلوی او را می‌گیرد. پس همه لنج‌دارها حواسشان هست که به رویشگاه آسیب نزنند.

یک نمونه موش در جنگل‌های حرای قشم است که جانوری غیربومی و مزاحم محسوب می‌شود. موش سیاه که مشابه موش‌های شهری است در جنگل زندگی می‌کند و بر روی درختان، جایی که هنگام مد آبش گرفته نشود، لانه می‌سازد، گاهی بذر درخت حرا یا تخم پرندگان را می‌خورد. مردم حواسشان هست جمعیت این‌ها زیاد نشود وگرنه لانه‌هایشان را بر می‌چینند. الان راجع‌به این از ما سؤال می‌کنند که لانه موش را خراب کنیم یا نه،چون حضورش می‌تواند کمی جاذبه ایجاد کند، اما زیادش تهدید است.

علاوه‌بر این اتفاق، مسائلی در بیرون رویشگاه وجود دارد؛ مثل توسعه صنعتی، دفع زباله، و تلنبار‌کردن زباله در حاشیه رویشگاه توسط روستا که البته الان برطرف شده است.از آنجایی‌که زباله منطقه را نازیبا و بدبو می‌کند، روستایی‌ها حواسشان هست که ماشین‌هایی از دهداری و دهیاری بیایند و آن‌ها را جمع کنند، چون زباله، گردشگر را فراری می‌دهد. در حاشیه بندر خمیر یک کارخانه سیمان و گچ داریم که غبار این‌ها برای جنگل مشکل‌ساز است. سازمان محیط‌زیست اخطار می‌دهد، اما جامعه محلی اگر این مشکل را ببیند آنجا تجمع می‌کند. سازمان محیط‌زیست ممکن است نامه بدهد، ولی جامعه محلی ممکن است کارخانه را ببندد. پس فشار جامعه محلی روی منابع آلاینده پیرامونی که بالقوه ریسک و خطر دارند، اثرگذار است.

در دنیا تجربه‌هانشان می‌دهند گاهی آبزی‌پروری‌ها می‌آیند در رویشگاه، رویشگاه را از بین می‌برند و مزرعه می‌زنند. این‌ها کلاً تهدید‌آمیز است. یک مواقعی هست آبزی‌پروری در کنار رویشگاه است، یعنی آبش را از رویشگاه می‌گیرد و پسابش را در جایی خارج می‌کند که وارد رویشگاه نشود. اگر پساب آبزی‌پروری وارد رویشگاه نشود چندان مشکل‌ساز نمی‌شود؛ اما اگر پسابش وارد رویشگاه شود،چون مواد دارویی استفاده می‌کنند، می‌تواند روی تنوع زیستی اثرات ناشناخته و گاهی منفی بگذارد. به همین دلیل باید احتیاط کرد و از انتشار پساب آبزی‌پروری‌ها با رویشگاه‌های مانگرو خودداری نمود. هنوز نمی‌توانیم صد‌در‌صد بگوییم پساب آبزی‌پروری در همه مکان‌ها مشکل‌ساز است. به طراحی، مهندسی و حجمشان بستگی دارد. اگرخروجیشان در مسیری باشد که به سمت رویشگاه برنگردد، بودنشان در کنار رویشگاه می‌تواند جذابیت‌هایی هم داشته باشد؛چون ما باید دقت کنیم چنین فعالیت‌هایی برای گردشگران برای بازدید جذابیت دارد و گردشگران علاقه دارند از کسب‌و‌کارهای محلی، حتی تولیدات کارگاهی و صنعتی هم بازدید کنند.پرورش آبزیان در کنار رویشگاه یکی از منابع گردشگری است و من در خیلی کشورها که برای بازدید رفته‌ام، از مزارع پرورشیشان هم بازدید کرده‌ام. آبزی‌پروری‌های خیلی بزرگ باید از رویشگاه فاصله بگیرند،اما آبزی‌پروری کوچک با امکان بازدید گردشگر می‌تواند ظرفیتی مناسب برای فعالیت گردشگری هم فراهم کند.

ما ماهی در قفس را فعلاً در حاشیه رویشگاه نداریم و تهدیدی هم از این بابت وجود ندارد. البته یک مجموعه خیلی بزرگ آبزی‌پروری در سمت میناب داریم و این‌ها پسابشان تا رویشگاه می‌رسد و بعضی مطالعات نشان داده آن‌ها تهدید‌آمیز هستند. یک مجموعه آبزی‌پروری در منطقه ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا در سایه‌خوش داریم، هنوز ثابت نشده که اثر منفی داشته باشد، چون جریان آب پساب را از رویشگاه دور می‌کند. یک مرکز تکثیر در مجاورت رویشگاه بندر دیر است که خود این مرکز تکثیر اثر تهدید‌کننده‌ای نشان نداده، اما یک راه دسترسی به آن کشیده‌اند که آبراه‌هایی که به مانگرو می‌رسد را مختل کرده است. یک آبزی‌پروری داریم در خلیج گواتر در بالای رویشگاه مانگرو گواتر که مکان‌یابی آن نامناسب است و بر روی یک دشت سیلابی قرار دارد؛ پیش‌تر سیلاب آن به مانگروها می‌رسید و امروز جنگل‌های حرای خور گواتر از مواد مغذی این سیلاب‌ها محروم و به‌تدریج کم‌مساحت شده‌اند. فعالیت این آبزی‌پروری از نظر عدم‌دسترسی آب سیلاب، مانگروها را از بالا تحت فشار قرار می‌دهد، پساب آن هم جایی خالی می‌شود که جریان آب آن را به مانگرو‌ها می‌رساند. با‌این‌وجود فعلاً ما تهدیدی از نظر آبزی‌پروری در جزیره قشم برای جنگل‌های حرا نداریم.