قشم بزرگترین جزیره در استان هرمزگان و همچنین خلیج فارس است که با لقب سرزمین عجایب هفتگانه خلیج فارس نیز شناخته میشود. این جواهر درخشان، یکی از زیباترین و منحصر به فردترین طبیعتهای ایران را دارد. جزیره قشم از شمال با بندرعباس، از شرق با جزیره لارک، از جنوب با جزیره هنگام و از جنوب غربی با جزایر تنب بزرگ و کوچک همسایه است. جزیره قشم در تقسیمات جدید دارای 6 شهر قشم، درگهان، لافت، رمکان، طبل و سوزا و همچنین تعداد 63 روستاست. در حال حاضر شهرستان قشم از سه بخش مرکزی، شهاب و حرا تشکیل شده و نزدیکترین شهر به آن بندرعباس است. هوای جزیره گرم و مرطوب بوده (به لحاظ جغرافیایی در ناحیه گرم و خشک دستهبندی میشود) و از نیمه تیر تا نیمه شهریور در گرمترین حالت خود است. هوای این جزیره در دی و بهمن معتدل است.
قشم تنوع جانوری شگفتانگیزی دارد. از میان پستانداران عجیبی که در این منطقه زندگی میکنند میتوان به خفاش میوهخوار، جبیر، دلفین بینی بطری، وال آبی و حشرهخوار کوتوله اشاره کرد. در این منطقه همچنین 5 گونه مار، 20 گونه مارمولک و حدود 170 گونه پرنده نیز مشاهده میشود که نمونههای نادری مانند شاهین کبود و حواصیل سبز هم جزو آنها هستند. قشم مملو از زیباییهای طبیعی و جاذبههای گردشگری است. همه این موارد دست به دست هم داده و باعث شدهاند سالانه گردشگران بسیاری راهی این جزیره شوند.
ژئوپارک جهانی قشم یکی از نخستین ژئوپارکهای جهانی است که در سال ۱۳۸۵ به عنوان محدودهای به مساحت ۳۰۰ کیلومتر مربع از غرب جزیره قشم به ثبت رسید. در اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۶ محدوده ژئوپارک قشم افزایش یافته و کل جزیره قشم به علاوه جنگلهای حرا شمال جزیره قشم و جزیره هنگام در جنوب بعنوان محدوده ژئوپارک جهانی قشم در شبکه جهانی ژئوپارکهای یونسکو به ثبت رسیده است و اکنون این ژئوپارک با مساحت ۲۰۶۳ کیلومتر مربع یکی از با سابقه ترین ژئوپارکهای غرب آسیا و خاورمیانه است.
جزیره قشم در گذر تاریخ
جزیره قشم به خاطر قرار گرفتن در تنگه هرمز و همجوارى با جزایر مهم از دیرباز تا کنون از موقعیت جغرافیایى ویژهای برخوردار بوده است. این جزیره در منابع اسلامى، تا حدود سده دهم هجرى، به نامهایی مانند کاوان یا بنىکاوان و لافت نیز شناخته میشد البته نام باستانی جزیره اُآراکتا، پس از آن ابرکاوان و بُرُخت بوده است. از دوره صفوى به بعد این جزیره قشم نامیده شده است. قشم در میان فارسها به «جزیره دراز» و در میان عربهاى منطقه به «جزیرهالطویله» معروف بوده است و در سفرنامههای دوره صفوی تا قاجاریه به این نام خوانده میشده است.
قشم در دوره پارینه سنگی
نتایج مطالعات، بررسی و کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد، جزیره قشم از دوران پارینه سنگی (حدود چهل هزار سال پیش) محل سکونت انسانهای نخستین بوده است. باستانشناسان در سالهای اخیر بر بلندای کوههای این جزیره (منطقه بام قشم) ابزارهای سنگی مربوط به دوران پارینه سنگی را شناسایی کردند.
قشم در دوره هخامنشیان
از دشت، بیابان و ساحل جزیره چندین گورستان مربوط به عصر برنز (حدود پنچ هزار سال پیش)، دوران هخامنشی شناسایی شدند، اهمیت این جزیره در تاریخ خلیج فارس با درک این موضوع بیشتر روشن میشود که بدانیم در دهههای اخیر، در بررسیهای باستانشناسی در این سرزمین بیش از دویست محوطه تاریخی شناسایی و گزارش شد. در زمان هخامنشیان با گسترش امپراتوری ایران، نیروی دریایى ایران اهمیت بسیار زیادی یافت، چرا که مىبایست با قدرتهاى بزرگ دریایى یونان، مصر و فنیقیه رقابت میکرد. ازاینرو جزیره قشم بزرگترین مرکز فعالیت دریایى ایران شد.
قشم در دوره ساسانیان
گفته میشود که در زمان ساسانیان قشم از راه دریا به وسیله لشکر اعراب مسلمان فتح شد. قبل از آن، با فتح یمن و سیلان توسط ساسانیان، راه دریایى ایران بهسوی کانتون چین گشوده شد. راه دریایى تجارت ابریشم و ادویه از چین به هند و سیلان و از آنجا به قشم و بندر سیراف و از سیراف از طریق زمین به دریاى مدیترانه و اروپا ادامه داشته و تنگه هرمز و جزیره قشم یکى از مراکز عمده کنترل مسیر بزرگ دریایى ابریشم و ادویه بوده است.
قشم در دوره اسلامی
پس از آنکه جزیره قشم توسط سپاهیان اسلام فتح شد، دریانوردان قشم یا مهاجرت کردند و یا مسلمان شدند. در این دوره نیز قشم همچنان اهمیت خود را در کنترل تنگه هرمز حفظ نمود. وجود آرامگاههای متعدد در جزیره مانند پیرتم سنتی و قبرستانهای دوران اسلامی حاکی از اهمیت این جزیره در دوره اسلامی است.
قشم و فتوحات پرتغالیها
در حمله مغول به ایران، جزیره قشم به دست مغولها افتاد ولى سرانجام به تصرف اتابکان فارس درآمد. از طرفی «واسکودوگاما» دریانورد و کاشف پرتغالى، که راه هندوستان را از طریق دماغه امید نیک گشود، اولین اروپایى بود که در قرن 16 میلادى به اهمیت جزیره قشم و جایگاه ژئواستراتژىک آن پى برد و تصرف آن را به دولت پرتغال توصیه نمود. پس از تصرف جزیره قشم و هرمز، پرتغالیها قلعه محکمی در آنجا بنا نهادند.
قشم در عصر صفویه
در 19 ژانویه 1622 میلادى، در زمان شاهعباس صفوى، دولت ایران براى آزادسازى قشم از سلطه پرتغالیها اقدام کرد. در یک نبرد خونین، حصار جزیره فروریخت و از سیطره پرتغالیها آزاد شد. در این نبرد، لشکریان ایرانی به فرماندهی امام قلی خان برای پس راندن پرتغالیها از خلیج فارس نخست به جزیره قشم حمله کردند. آنها نخست قلعه قشم را به کمک انگلیسیها فتح و سپس قلعه جزیره هرمز را باز پس گرفتند. پس از این تاریخ بود که سلطه کمپانى هند شرقى انگلیسى بر جزایر خلیجفارس و تنگه هرمز و جزیره قشم اعمال شد و تا یک قرن و نیم ادامه یافت.
قشم در دوران قاجار
دولت قاجاریه در اوایل سده نوزدهم میلادى به دلیل جنگهاى طولانى با روسیه، از خلیجفارس غافل شد و انگلستان رفته رفته نفوذ خود را در اغلب جزایر ازجمله جزیره قشم تقویت نمود.
در سال 1835 میلادى، کاپیتان هنل، مأمور سیاسى بریتانیا در خلیجفارس، براى جلوگیرى از زد و خورد میان قبایل عرب ساکن در کرانههاى جنوبى دریاى پارس در فصل صید مروارید آن سال، یک قرارداد صلح دریایى را به آنها پیشنهاد کرد که این قرارداد مورد موافقت شیخنشینها قرار گرفت. بر اساس قرارداد مزبور، نقشهاى تدارک دیده شد که رسماً فعالیتهاى دریایى قبایل عرب و محدوده حاکمیت آنها را در خلیجفارس را مشخص مىکرد. در سال 1843 میلادى، انگلیسىها حاکمان شیخنشینان و رهبران قبایل را به امضای قرارداد جدیدی وادار کردند که مزایاى بیشترى در خصوص کنترل بر کشتیرانى در منطقه به انگلیسیها میداد.
با امضای قرارداد «صلح جاویدان»، در سال 1853، انگلیسىها به بهانه حفظ امنیت خلیجفارس اجازه یافتند در هر حادثهاى در کرانههاى خلیجفارس، مداخله کنند. در آستانه سده 20، بریتانیاییها به علت نگرانی از دستاندازى روسها در خلیجفارس در اقدامی پیشدستانه جزایر استراتژیک واقع در تنگه هرمز را به اشغال خود درآوردند.
جزیره قشم در عصر پهلوی
در دهه ۱۹۳۰میلادی بود که انگلیسیها با فشار دولت ایران، جزیره قشم را ترک کردند. در دوران حکومت پهلوى، همواره به ایرانى بودن خلیجفارس تأکید شد، تا آنکه در سال 1971، مأموران ایرانى بهطور دائمى در جزایر ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک نیز مستقر شدند. در تابستان 1312 کشتی نیروی دریایی ایران به فرماندهی غلامعلی بایندر به ساحل روستای باسعیدو به عنوان پایگاه انگلیسیها لنگر انداخت. پرچم انگلیسی پایین کشیده شد. به این ترتیب، انگلیسیها با وجود تلاشهای فراوان مجبور به ترک جزیره قشم و پس از آن جزیره هنگام و سایر جزایر ایرانی شدند.
تاریخچه گردشگری در قشم و تحولات آن در قرن اخیر
پیشینه گردشگری در قشم به بیش از چند قرن گذشته برمیگردد. همانطور که گفته شد این جزیره در گذشته به عنوان یکی از مراکز تجاری مهم در خلیج فارس و در مسیر جاده ابریشم شناخته میشد. جزیره قشم در دورههای مختلف تاریخی، تحت تأثیر تجارت و تبادلات فرهنگی با کشورهای هند، عربستان و شرق آفریقا بوده و از این رو مسافران و تجار زیادی را به خود دیده است. حتی تا حدود هفتاد سال پیش ساکنان جزیره قشم با کشتیهای بادبانی خود به شرق آفریقا و بنادر هند سفر کرده و روابط تجاری داشتند.
دراواخر دهه ۱۹۶۰، زمزمههایی بر ایجاد منطقه آزاد تجاری در قشم شنیده شد که باعث توجه و توسعه اولیه صنعت گردشگری در جزیره گردید، اما در سال 1369 با آغاز فعالیت رسمی سازمان منطقه آزاد قشم، جزیره به عنوان مقصدی محبوب برای مسافران داخلی و خارجی شناخته شد. اقداماتی مانند ساخت و بهرهبرداری فرودگاه بینالمللی قشم و توسعه زیرساختهای گردشگری، بازارها و … این منطقه را برای بازدیدکنندگان جذاب نمود.
به موازات توسعه فعالیت سازمان در چند دهه گذشته، توسعه صنعت گردشگری در قشم به سرعت ادامه یافت و با ساخت هتلها، رستورانها، مجموعههای تفریحی و امکانات گردشگری متنوع، جزیره قشم به یکی از مقاصد پرطرفدار گردشگری در ایران تبدیل شد. سواحل زیبا، تنوع طبیعی، تاریخ و فرهنگ محلی، خرید و فروشگاههای متنوع و فرهنگ مهماننوازی مردم قشم، همگی عواملی بودند که توسعه گردشگری در این جزیره را تحت تأثیر قرار دادند. هتلها و مناطق تفریحی متنوع در قشم، امکانات لازم برای اقامت و سرگرمی گردشگران را فراهم کردهاند و اکنون به لطف توسعه تکنولوژی سفر هوایی و دریایی، سفر به قشم راحتتر شده است.
جاذبه های گردشگری قشم
جزیره قشم به لطف بهرهمندی از مناظر طبیعی، آثار تاریخی، جاذبههای فرهنگی، امکانات گردشگری نظیر هتلهای مجهز و مراکز خرید و پیشینه تاریخی غنی، جذابیت زیادی برای گردشگران داخلی و خارجی دارد. در این بخش از مقاله بیشتر با این جاذبهها آشنا خواهیم شد.
ژئوپارک جهانی قشم
ژئوپارک یکی از بینظیرترین ژئوپارک[1]های جهان است که در جزیره زیبای قشم واقع شده است. به دلیل قرار گرفتن در سواحل زیبای خلیج فارس و جنگل دریای حرا دارای پدیدههای زمین شناسی متعددی است به همین دلیل سال 2006 به عنوان اولین ژئوپارک خاورمیانه و ایران نام گرفت. این مجموعه زیبا و شگفت انگیز در سال 2017 به ژئوپارک جهانی یونسکو تبدیل شد.
فرهنگ مردم قشم
یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری در هر منطقه مراسم فرهنگی و محلی است که قشم نیز از این قاعده مستثنی نیست. در ادامه با دو نمونه از مراسم محلی قشم آشنا میشویم و نمونههای دیگر را در مقالهای دیگر بررسی میکنیم.
نوروز صیاد
شغل بیشتر افرادی که در کنار دریا زندگی میکنند، صیادی است. به دلیل اهمیت بالای صید میگو و ماهی، اهالی برای شکرگزاری از نعمتهای خداوند جشنی به نام نوروز صیاد برگزار میکنند. «نوروز صیاد» آیینی است که به خصوص توسط بومیان روستای سلخ در روزهای تولیدمثل آبزیان برگزار میشود و طی آن صید متوقف میشود تا آبزیان برای تولید مثل و احیای جمعیت خود فرصتی داشته باشند. همچنین بر اساس یک باور قدیمی، مردم، دریا را به دلیل رزق و روزیای که به آنان میبخشد، تکریم و خود را در دریا تطهیر میکنند. در این جشن، تمام بومیان از زن و مرد، پیر و جوان دل به دریا زده و از آن به دلیل طبیعت و نعمتهای خدادادی که در اختیار آنان قرار میدهد، قدردانی و تشکر میکنند. از سایر جشنهای مشابه مردم قشم با درون مایه مذهبی جشن نخل و خرما است که با آوازهای سنتی و بازیهای متنوع به جهت شکرگزاری برگزار میشود.
طبیعتگردی و تماشای حیات وحش در قشم
برای عاشقان طبیعتگردی و گونههای جانوری خاص، فصل ابتدایی سال یکی از بهترین زمانهای سفر به جزیره زیبای قشم است. به طور مثال در اواخر اردیبهشت (فروردین تا خرداد بسته به دمای هواست) لاکپشتهای پوزه عقابی سر از تخم بیرون میآورند. با توجه به طولانی بودن روزها در بهار و هوای نه چندان گرم، این بازه زمانی برای طبیعتگردی مناسب است. اما با سردتر شدن هوا، گردشگران میتوانند علاوه بر لذت بردن از طبیعتگردی در جزیره زیبای قشم به تماشای حرکتهای جمعی دلفینها نیز بپردازند و به همین دلیل بهترین زمان سفر به قشم از نظر دمای هوا از نیمه آبان تا نیمه فروردین است.
آب و هوای معتدل قشم در نیمه دوم سال
قشم به دلیل نزدیگی به خط استوا و قرارگیری در منطقه آب و هوایی حاره، در نیمه دوم سال از آب و هوای مطلوب و معقولی برخوردار است. در حالیکه شهرهای ایراندر این فصول با آب و هوای سرد و بارانی خود مسافرپذیری کمی دارند، قشم میزبان گردشگرانی است که برای تفریحات دریایی به سواحل سفر میکنند.
جشنواره های خرید در تابستان
به دلیل گرمای هوا در فصل تابستان جزیره، فعالان اقتصادی و بازاریان قشمی با کاهش قیمت اجناس خود فرصتی عالی برای حضور گردشگران علاقهمند به خرید فراهم میکنند که با برنامههای جذاب سنتی و آئینی در کنار تفریحات متفاوت دریایی همراه است.
جاذبه های گردشگری طبیعی و مصنوعی بیشمار
قشم با مساحت زیاد، جاذبههای طبیعی و مصنوعی مختلفی در دل خود دارد. همین مسئله باعث شده که گردشگران این جزیره معمولاً مدت زمان اقامت طولانیتری داشته باشند و یا به طور مکرر به جزیره سفر کنند.)
سد گوران
این سد، تاریخچهای به قدمت تاریخ ایران زمین دارد. پی این سد را هخامنشیان و تاج سد را ساسانیان ایجاد کردهاند. گردشگران میتوانند در کنار بازدید از این سد زیبا، از نزدیک شاهد مراحل ساخت لنج در روستای گوران نیز باشند.
جنگل حرا
جنگل حرا جزو میراث طبیعی ایران است و زیستگاه پرندگان گرمسیری بسیاری است. جنگلهای حرای استان هرمزگان که بیشتر آنها از سال ۱۳۸۰ تحت حفاظت محیط زیست قرار دارند و بهعنوان ذخیرهگاهِ زیستکره نیز شناخته میشوند. این جنگلها در سواحل جزیره قشم، بندرپل، جزیره هرمز، بندرخمیر، لافت، تیاب و جاسک هستند و زیستگاه بسیاری از جانوران منطقه به حساب میآیند.
غار نمکدان
غار نمکدان طولانیترین غار نمکی جهان است. غار نمکدان قشم دارای سه دالان بوده که بازدید از دالان اول برای عموم گردشگران ممکن است. اما گردشگرانی که مشتاق بازدید از دالانهای بعدی باشند به وسایل غار نوردی و راهنما احتیاج خواهند داشت.
بندر تاریخی لافت، قلعه نادری و چاه های تلا
معماری خاص خانههای این بندر تاریخی بسیار مورد توجه است. معماری خانههای این بندر، ترکیبی از معماری مناطق کویری، خلیجی و اسلامی است.
قدمت قلعه نادری در لافت به حدود ۲۵۰ سال قبل باز میگردد. بنایی مربعی شکل دارد که آثار چند برج را میتوان در آن دید. این قلعه را به عنوان یک قلعه ایرانی در خلیج فارس میشناسند که برای حفاظت از تنگه خوران[1] و به دستور لطیف خان، امیرالبحر نادرشاه ساخته شده است.
در قشم قدیم، پیشینیان چاههایی را درون سنگها حفر میکردند که به آنها چاههای تلا میگویند. تعداد آنها ۳۶۶ عدد بوده است که ۱۰۰ تای آنها احیا شده است. ساختار این چاهها به گونهای بوده که در هنگام بارندگی، آب از تل نزدیک به چاهها میریخته و به دلیل جنس و دیواره چاهها، آبهای سرازیر شده درون چاه، مدتها به صورت خنک و سالم باقی میمانده و اهالی روستا از آنها استفاده میکردند.
[1] . تنگه خوران یا تنگه قشم تنگه باریکی است که جزیره قشم را از سرزمین اصلی ایران جدا میکند.
موزه ژئوپارک قشم
موزه ژئوپارک جهانی قشم، محلی عالی برای تماشای کوچکترین و بزرگترین پستانداران جهان است. حشرهخوار کوتوله با وزن حدود دو گرم، کوچکترین پستاندار روی زمین و نهنگها بزرگترین پستاندار جهان هستند. در این موزه، انواع پرندگان از شهدخوار کوچک که یکی از کوچکترین پرندههای جهان محسوب میشود تا پرندگانی مانند پلیکان پا خاکستری که در معرض خطر انقراض هستند نیز در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دارد.
دره ستارگان
نام بومی این دره استاله کفته است. عدهای دلیل نامگذاری این دره را ستارهای میدانند که از آسمان روی جزیره فرود آمده و این اشکال عجیب را ایجاد کرده است. اما در اصل، این شاهکار هنری بر اثر پدیدههای زمینشناسی نظیر فرسایش به وسیله آبهاى سطحى، تندبادها و رگبارهاى فصلى در این ناحیه به وجود آمده است.
جزایر ناز
جزایر ناز، مجموعهای متشکل از سه جزیره صخرهای است که در میان دریا واقع شدهاند. در برخی از ساعات روز، آب دریا عقب میرود . دلیل عقب رفتن آب، پدیده جزر و مد است. و میتوان پیاده یا با ماشین به این جزیرهها رسید و از بالای صخرهها برخورد موجها با سنگها را تماشا کرد. در جزیره ناز گردشگران میتوانند جانورانی همچون مرغ دریایی و خرچنگها را نیز از نزدیک ببینند.
از سایر جاذبههای مهم جزیر قشم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
تنگه چاهکوه
غار خربس قشم
دره تندیسهای قشم
ساحل نقرهای جزیره هنگام
لاکپشتهای پوزهعقابی روستای شیبدراز
تفریحات آبی جزیره قشم
با توجه به اهمیت بازیها و تفریحات آبی در گردشگری دریایی، در سالهای اخیر سرمایهگذاری بسیار زیادی در این حوزه انجام شده است. در حال حاضر انواع مختلف تفریحات آبی در سواحل این جزیره برای گردشگران ارائه میشود که در ادامه مهمترین آنها را نام میبریم:
پاراسل قایق سواری تماشای دلفینها جت اسکی، اسکی روی آب، بنانا سواری و غواصی .
راه دراز پیش روی قشم تا تحقق گردشگری دریایی
با وجود تمام جاذبههای گردشگری موجود در جزیره قشم، راه بسیار درازی تا رونق گردشگری دریایی پیش روی جزیره قشم قرار دارد. انورینژاد که در حوزه گردشگری با لنجهای بادبانی فعالیت میکند، میگوید علیرغم اینکه شاهد افزایش تعداد گردشگران در جزیره هستیم، نیاز شدیدی به ایجاد زیرساختهای جدید و سرمایهگذاری در حوزه گردشگری دریایی وجود دارد. رقیب منطقهای قشم، یعنی قطر نزدیک به ۱۰ سال است که فستیوال لنجهای سنتی را برگزار میکند، ولی متأسفانه در ایران با وجود ثبت سنت لنجسازی به عنوان بخشی از میراث جهانی همچنان کار قابلتوجهی در این حوزه انجام نشده است.
بسیاری از فعالان حوزه گردشگری متعقدند که مشکل اصلی جزیره قشم در عدم هماهنگی راهبردها و اقدامات اجرایی است. انورینژاد میافزاید: با توجه به عدم هماهنگی بین متولیان گردشگری دریایی، دولت باید متولی شده و سنگ بنای مرکزی برای گردشگری دریایی و هماهنگی میان ارگانهای مختلف را بگذارد تا گردشگری دریایی در جنوب ایران تحرکی به اقتصاد این منطقه دهد و شاهد حضور توریستهای داخلی و خارجی با سلایق متعدد در منطقه باشیم.
برای مطالعه بیشتر درباره تاریخ قشم این کتابها و مقالات پیشنهاد میشوند:
هوشنگ مهدوی، عبدالرضا (1396). تاریخ روابط خارجی ایران، از ابتدای دوران صفوی تا پایان جنگ جهانی دوم، انتشارات امیرکبیر، چاپ بیست و یکم، ص:231-321.
کرزن، جرج (1373). ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، جلد دوم، انتشارات علمی و فرهنگی، ص: 495.
دشتیزاده، عبدالرضا (1390). «گذری بر تاریخچه پژوهشهای باستانشناسی و نویافتههای تاریخی جزیرهی قشم، راهکاری قوی برای حاکمیت علمی ایران در خلیجفارس»، همایش ملی قشم و چشمانداز آینده (مجموعه مقالات)، به كوشش دكتر حیدر لطفی و مهندس سید رضا موسوی، سازمان منطقه آزاد قشم، مؤسسهی آموزش عالی بینالمللی قشم، ج 2: 1280-1269.
(1392). «قشم، میراث دریایی پارس»، نشریهی بینالمللی خیال فیروزهای، شمارهی اول: 94- 56، دشتیزاده، عبدالرضا.
دشتیزاده، عبدالرضا (1400). نگومی؛ موزه مردمشناسی، نمای فرهنگ بومی جزیره قشم، چاپ اول، انتشارات سمت روشن، صص: 23-98.
دشتیزاده، عبدالرضا (1401). هم رکاب با جزیره، جلد اول، چاپ اول، انتشارات پر سرخ، ص: 34-129.
درهشوری، بیژن (1383). «بخشی از آثار باستانی خلیج فارس در جزیرهی قشم»، ماهنامه قشم، شماره 107، ص: 54-57.
دژگانی، فاطمه (ایران) (1387). قشم، نگینی در خلیج فارس، چاپ دوم، تهران: سیروان، ص: 23-234.
نوربخش، حسین (1362). خلیج فارس و جزایر ایرانی، تهران، چاپخانه گیلان، انتشارات سنایی، ص: 23-198.
(1369). جزیره قشم و خلیجفارس، چاپ اول، تهران، امیرکبیر، چاپ اول، ص: 15-234.
درهشوری، بیژن (1383). «بخشی از آثار باستانی خلیج فارس در جزیرهی قشم»، ماهنامه قشم، شماره 107، ص: 54-57.
علیرضا امری کاظمی (1383). اطلس ژئوتوریسم قشم، نگاهی به پدیدههای زمینشناسی قشم، تهران، وزارت صنایع سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، پایگاه ملی دادههای علوم و معادن، ص: 19- 4.
بابک راد، جواد (1350). «آثار ساسانی خلیج فارس، جزیره قشم»، مجله بررسیهای تاریخی، جلد ششم، شماره چهارم، ص: 20-32.
بلوکباشی، علی (1379). جزیره قشم، صدف ناشناخته خلیج فارس، چاپ اول، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، صص: 21-65.
